Kritika: časopis za filozofiju i teoriju društva
Kritika: časopis za filozofiju i teoriju društva recenzirani je akademski časopis otvorenog pristupa. Časopis je osnovan 2020. godine. Osnivač i izdavač Časopisa je Institut za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu. Časopis izlazi dva puta godišnje u elektronskom obliku na srpskom jeziku. Časopis nastoji da predstavi vodeće tendencije u savremenoj filozofiji i društvenoj teoriji i podstakne dalja istraživanja u oblastima humanistike i društvenih nauka. Njegov cilj je da unapredi kreativno i kritičko mišljenje i otvori prostor za upućenu raspravu. Dobrodošli su prilozi visokog kvaliteta, bez obzira na školu mišljenja u kojoj su pisani. Budući da časopis pokriva široku oblast filozofskih i društvenih pitanja, uredništvo će jednako vrednovati disciplinarno i interdisciplinarno orijentisane radove, empirijska istraživanja i studije slučaja kao i teorijske spekulacije, polemičke beleške kao i nepristrasne prikaze. Kritika: časopis za filozofiju i teoriju društva objavljuje: · Originalne naučne radove, pregledne radove i relevantne prevode; · Kratka ili prethodna saopštenja, stručne radove, informativne priloge; · Naučne kritike, polemike i osvrte, prikaze knjiga i naučnih događaja. Prilozi koji se kandiduju za objavljivanje primaju se tokom čitave godine, osim priloga za tematski blok (Special Issue), koji se primaju do zaključenja broja u kome se temat nalazi. Svi prilozi se šalju na elektronsku adresu kritika@ifdt.bg.ac.rs. Časopis izlazi polugodišnje (maj / novembar) u elektronskoj formi i u režimu je otvorenog pristupa.
Institut za filozofiju i društvenu teoriju
O KRIZI DEMOKRATIJE DANAS – TRAŽENJE ALTERNATIVA
U ovom radu studentski i građanski protesti koji su započeli u Srbiji nakon pada nadstrešnice na železničkoj stanici u Novom Sadu krajem 2024. godine sagledani su iz šire perspektive krize liberalne demokratije, a ne samo kao lokalni politički fenomen specifičan za Srbiju.
TEORIJSKI PRISTUPI STUDENTSKIM I GRAĐANSKIM PROTESTIMA
Sva prava zadržana (c) 2026 Nada M. Sekulić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
KRIZA HEGEMONIJE, STUDENTSKI POKRET I PROCES POLITIČKE SUBJEKTIVACIJE
U radu se analizira studentski pokret u Srbiji kao simptom krize hege­monije vlasti i kao proces političke subjektivacije. Polazeći od teze da se politički život u savremenoj Srbiji ne može adekvatno razumeti kroz pojmove apatije, slabosti opozicije ili autoritarizma vlasti, rad uvodi pojam političke impotencije kao specifičnog oblika hegemonije. Po­kazuje se da se takvo stanje reprodukuje kroz klijentelizam, depoliti­zaciju društvenih sukoba, emigraciju, fragmentaciju društvene struk­ture i specifičnu ulogu države na periferiji kapitalizma. Studentski pokret se tumači kao trenutak u kojem se politička impotencija dovo­di u pitanje, a atomizovani društveni akteri počinju da delaju kao ko­lektivni politički subjekt. Posebna pažnja posvećena je odnosu izme­đu političke subjektivacije, formiranja opšte volje i demokratije, kao i granicama tog procesa, naročito problemu organizacije, reprezenta­cije i institucionalizacije. Osnovni argument koji se iznosi u radu jeste da demokratija nastaje u istorijskim trenucima u kojima se politička subjektivacija i formiranje zajedničkog interesa ukrštaju, ali da trajna politička transformacija zavisi od sposobnosti pokreta da izgradi sta­bilne organizacione forme.
Sva prava zadržana (c) 2026 Ivica Mladenović, Zona Zarić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
O PROBLEMATICI POLITIČKE ARTIKULACIJE DRUŠTVENIH POKRETA I PARTIJA U KONTEKSTU SAVREMENOG STUDENTSKOG POKRETA U SRBIJI
Tekst pokušava da kontradikcije i dileme sa kojima se danas suočava studentski pokret u Srbiji smesti unutar svetskosistemskih procesa dužeg trajanja. Zbog toga polazimo od debata na levici koje su pokre­nute krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina prošlog veka, koncentrisanim na krizu saradnje između društvenih pokreta i levih političkih partija, kao i na promene u režimu akumulacije kapita­la na svetskom nivou, koje su uzrokovale transformaciju kejnzijanske države blagostanja u autoritarnu neoliberalnu državu. Novi oblik ka­pitalističke države karakterišu sužavanje nadležnosti parlamenta, promenjena funkcija političkih partija i depolitizacija društvenih od­nosa pod diktatom tehnokratskih ideologija neoliberalizma, paralel­no sa njihovom juridizacijom i kulturizacijom. U nastavku teksta po­svećuje se pažnja specifičnostima koje nova forma i funkcija kapitalističke države dobija na periferiji kapitalističkog svetskog si­stema. Na primeru postsocijalističke Srbije tekst pokušava da poka­že promene vladajućih ideoloških paradigmi kao oblike adaptacije zavisne države na kretanja akumulacije kapitala na svetskom nivou. U zaključku se vraćamo na studentski pokret u Srbiji i ukazujemo na nužnost izgradnje autonomne ideologije pokreta i adresiranja pitanja zavisnog razvoja na periferiji bez kojih su nemoguće temeljne dru­štvene promene. Inspirisani teorijom Nikosa Pulancasa, predlažemo strategiju političke artikulacije procesa zasnovanih na direktnoj de­mokratiji u društvenoj bazi sa onim predstavničke demokratije unutar države u cilju demokratske transformacije i prevazilaženja forme i funkcije kapitalističke države.
Sva prava zadržana (c) 2026 Rade M. Pantić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
TRG I KAPITALPARLAMENTARIZAM: NEKLASNI SUDAR DEMOSA I DEMOFOBIJE U SRBIJI
U radu je razmotren odnos radikalne demokratije i studentsko-gra­đanskog protesta u Srbiji. Trg (agora) je opšta volja. Nije postdemo­kratija nego „divlja demokratija”, spontana i javna, a ne izlobirana iza kulisa parlamentarnih frakcija. Tolerancija trga nije akt milosti države nego ustavnopravni zahtev. Ustanak neubrojivih na trgu je skrivena nepriznata plebejska komponenta neposredne demokratije u srp­skom protestu. Ali u njemu nema radikalne demokratije koja traži i dublje promene u svetu rada. Nema je jer protest cepa ekonomski problem, ne sumnja u društveno-ekonomsku celinu nego kritiku si­stema sužava na kritiku političkog i korupciju. Zato su, iako sukoblje­ni, trg i kapitalparlamentarizam komplementarni delovi jedne celine, srpskog kapitalizma. Iako poprilično zakavženo, ovo dvojstvo je Jed­no. To su različite, ali u biti srodne, suprotne, ali ne i dovoljno antago­nizovane, sastavnice celine iz čijih napetosti ne može nastati novo. Rezultat može biti samo poboljšanje postojećeg, samo bolji kapitali­zam. To su granice koje protest ne može da prekorači jer ih nameću odnosi moći i hegemona epohalna svest užeg i šireg okruženja.
Sva prava zadržana (c) 2026 Todor Kuljić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
VIŠE IZBORA, MANJE SLOBODE? PROPORCIONALNI SISTEMI, PREFERENCIJALNO GLASANJE I IZBORNI INTEGRITET
Da li odabir izbornog sistema igra ulogu u proceni izbornog procesa kao slobodnog i poštenog? Ukoliko da, koji elementi izbornog siste­ma imaju najveći značaj u toj proceni? Oslanjajući se na institucional­nu teoriju izbornog integriteta i dosadašnje teorijske zaključke o pri­rodi izbornih jedinica, partijske selekcije i preferencijalnih sistema, odgovore tražimo u izbornim ciklusima evropskih zemalja u proteklih 15 godina. Ocene izbornog integriteta prikupljene iz Perceptions of Electoral Integrity baze, zajedno sa posebnim komponentama izbor­ne prevare, kao što je kupovina glasova, korišćene su kao podloga za testiranje međuodnosa institucionalnih aranžmana i izbornog integri­teta. Rezultati regresionih modela u izvesnoj meri izazivaju dosada­šnje teorijske zaključke vezane za pogodnost proporcionalnih siste­ma u kontekstu slobodnih i poštenih izbora, osporavajući homogenost tvrdnje. Naročito je naglašeno da varijable vezane za veličinu izborne jedinice i broj preferencijalnih glasova u većoj meri objašnjavaju vari­jacije u oceni izbornog integriteta posmatranih ciklusa, uz posred­stvo drugih faktora, poput načina selekcije kandidata.
Sva prava zadržana (c) 2026 David Tadić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
LUSTRACIJA KAO MEHANIZAM DEMOKRATSKE SAMOODBRANE I TRANZICIONE PRAVDE: ZAKON O ODGOVORNOSTI ZA KRŠENJE LJUDSKIH PRAVA
Demokratsku tranziciju Srbije s početka dvehiljaditih karakterisala je postepena konsolidacija demokratskih institucija, ali je poslednjih decenija uočljiv trend demokratske regresije, manifestovan kroz auto­kratizaciju i osporavanje izbornih procesa. Ovakva regresija dovela je do sve češćeg svrstavanja Srbije u „sivu zonu” demokratizacije. Isto­vremeno, globalni kontekst obeležen je jačanjem autoritarnih i hibrid­nih režima, rastućom ekonomskom nejednakošću i porastom desnog populizma, što je doprinelo revitalizaciji koncepta demokratske samo­odbrane. Posebno mesto u ovoj literaturi zauzimaju modeli militantne i neomilitantne demokratije, koji nude različite normative i mehanizme zaštite demokratskog poretka od antidemokratskih aktera. U ovom radu analiziramo Zakon o odgovornosti za kršenje ljudskih prava kao prvi posttranzicioni zakon o lustraciji u Srbiji, smeštajući ga u teorijski okvir različitih modela demokratske samoodbrane i tranzi­cione pravde, upoređujući ga sa praksama i modelima lustracije u drugim postkomunističkim društvima. Kroz kvalitativnu analizu za­konskog teksta, skupštinske rasprave o njegovom donošenju i javnih nastupa relevantnih aktera, rad nastoji da pozicionira srpski model lustracije u okviru nekog od modela demokratske samoodbrane, da utvrdi elemente drugih modela koji su potencijalno prisutni, kao i da kategorizuje ovaj primer lustracije u neki od primenjenih modela lu­stracije u drugim postkomunističkim društvima.
Sva prava zadržana (c) 2026 Nemanja Anđelković, Andrej Ševo https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
DVOJNO DRŽAVLJANSTVO, „UVOZ BIRAČA” I POLITIČKA PRAVA U SRBIJI
Izborni inženjering koji vladajuća stranka u Srbiji sprovodi od 2022. godine „uvozom birača” srpskog etničkog porekla iz postjugosloven­skih republika („Srba u regionu”) pokazuje kako je moguće instrumentalizovati dvojno državljanstvo i politička prava ne bi li se uticalo na rezultate izbora i održao režim kompetitivnog autoritarizma. Ovaj rad nastoji da rasvetli ovu situaciju razmatranjem političkih prava „Srba u regionu”. Dok većina ne bi porekla svoje pravo na dvojno dr­žavljanstvo i politička prava koja iz njega proizlaze ukoliko su ostvare­na u skladu sa zakonom, ovde se u pitanje dovode principi kojima se definišu kriterijumi uključenja i isključenja iz državljanstva na kojima je zasnovano zakonodavstvo koje se njima bavi. Tvrdi se da je posto­jeći režim nepravedan jer kroz pravne propise i političke manipulacije privileguje prekogranične etničke srodnike nauštrb građana koji žive na teritoriji Srbije i tako omogućuje izborni inženjering u vidu „uvoza birača”; razmatraju se različiti principi ograničenja političkog tela po kojima se može pravdati njihovo uključenje ili isključenje kao članova političke zajednice i nosilaca političkih prava u Srbiji. Ne uspeva se pronaći princip koji bi mogao dati konačan odgovor na problem ogra­ničenja, ali se prepoznaje snaga argumenta o potrebi povremenog demokratskog rekonstituisanja političkog tela koje bi ispravljalo po­stojeće nepravde i nejednakosti i naglašava se da je u tim procesima potrebno uvažiti argumente koji potiču od teorija participativne i agonističke demokratije koji su izloženi u tekstu.
Sva prava zadržana (c) 2026 Goran Novaković https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
„OSNOVE NA PRVOM MESTU” U VREME GEOPOLITIČKOG PROŠIRENJA: EVROPSKA UNIJA I OSPORAVANI IZBORI U SRBIJI I GRUZIJI
Demokratizacija država kandidata predstavlja jedan od centralnih aspekata transformativne paradigme u politici proširenja Evropske unije, koja u prvi plan stavlja unutrašnje promene i usklađivanje sa normama, politikama i propisima EU. Međutim, od početka rata u Ukrajini dolazi do pomeranja fokusa sa unutrašnjih reformi u državama kandidatima na njihovo strateško pozicioniranje u kontekstu geopo­litičkih promena. U radu se istražuje kako se promena paradigme u politici proširenja odražava na uslovljavanje država kandidata u obla­sti demokratizacije, na primerima odgovora EU na neregularne parla­mentarne izbore u Srbiji u decembru 2023. godine i Gruziji u oktobru 2024. godine. Iako su oba izborna procesa obeležena značajnim nepravilnostima, različite reakcije institucija EU, odnosno (izostanak) primene meha­nizama negativnog uslovljavanja kao odgovora na narušavanje demo­kratskih institucija, tumače se u svetlu geopolitičke logike u politici proširenja. Pretpostavlja se da u kontekstu rastuće geopolitičke kontestacije postoje veći rizici za EU da primeni mehanizme negativ­nog uslovljavanja, posebno u državama koje primenjuju takozvanu strategiju balansiranja, kako ne bi došlo do jačanja uticaja drugih ak­tera. Pojam „konsenzus balansiranja” uvodi se u rad kako bi se objasnio izostanak primene mehanizama negativnog uslovljavanja u slučaju demokratskog nazadovanja u slučaju kada se proevropska spoljna politika država kandidata zvanično ne dovodi u pitanje, što je pokaza­no na primeru reakcije EU na neregularne izbore u Srbiji. Međutim, prekid ovog konsenzusa, odnosno suspenzija procesa evropskih inte­gracija do koje je došlo nakon osporavanih izbora u Gruziji, otvara prostor za oštriji odgovor EU kroz korišćenje finansijskih, političkih i simboličkih mehanizama negativnog uslovljavanja.
Sva prava zadržana (c) 2026 Ivana Milićević https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
OSPORAVANI IZBORI U 21. VEKU: IZMEĐU INSTITUCIJA, PROTESTA I POLITIČKIH ISHODA
Sva prava zadržana (c) 2026 Dejan Bursać https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
Sva prava zadržana (c) 2026 Vujo Ilić, Tara Tepavac https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
EMOCIJE KAO NAČIN BIVANJA-U-SVETU: O knjizi Igora Cvejića Emotivno suočavanje sa svetom. Utelovljenost, logika, autentičnost i društvena priroda emocija, Novi Sad: Akademska knjiga, 2024.
Sva prava zadržana (c) 2026 Anastasija Filipović https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
OPOJNOST KRAJNOSNOG: O knjizi Predraga Krstića Korenovanja: čari radikalizma, Novi Sad: Akademska knjiga, 2025.
Sva prava zadržana (c) 2026 Aleksandar Čučković https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
PROUČAVANJE GRANICA U DRUŠTVENIM NAUKAMA
Pojam granice se u poslednje vreme nalazi u središtu uticajnih istra­živačkih programa u antropologiji, istoriji, politikologiji, socijalnoj psihologiji i sociologiji. U ovom radu daje se pregled nekih od tih is­traživačkih pravaca i ukazuje na dodatnu vrednost koju taj pojam sa­drži, posebno u pogledu proučavanja relacionih procesa. Predstavlje­na je literatura o (a) društvenom i kolektivnom identitetu, (b) klasnoj, etničkoj/rasnoj i rodnoj/seksualnoj nejednakosti, (c) profesijama, znanju i nauci i (d) zajednicama, nacionalnim identitetima i prostornim granicama. Predlažu se pravci daljeg razvoja, s fokusom na odnos iz­među društvenih i simboličkih granica, kulturne mehanizme za proi­zvodnju granica, razlike i hibridnosti, kao i kulturnu pripadnost i grupne klasifikacije.
Sva prava zadržana (c) 2026 Mišel Lamon, Virag Molnar https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
FREGEOV ONTOLOŠKI NIHILIZAM I KRUG U ZASNIVANJU ONTOLOGIJE
Pokušaćemo da rasvetlimo Fregeovo učenje o egzistenciji polazeći od pojma ontološke diferencije, odnosno distinkcije ontičko – onto­loško, iz perspektive hajdegerijanske ontologije. Ontološka diferen­cija podrazumeva razliku između bivstvovanja i bivstvujućeg, kako na jezičkom (de dicto), tako i na planu samih stvari (de re). Na de dicto ravni ontološka diferencija tiče se razlikovanja jezičkih izraza koji re­feriraju na bivstvujuća i njihove karakteristike, od onih termina koji referiraju na bivstvovanje bivstvujućeg, njegove načine i imanentne strukture. Na de re ravni ontološka diferencija tiče se razlikovanja re­ferenata ovih termina, pri čemu s jedne strane stoje sama bivstvujuća sa svojim karakteristikama i tu sferu nazivamo ontičkom, dok sa druge stoji bivstvovanje bivstvujućih koje se dalje raspada na načine, tako da svaki način bivstvovanja ima sebi pripadajuću strukturu i tu sferu na­zivamo ontološkom. Pokazaćemo, dakle, kako se i zašto Fregeova ontološka pozicija može okarakterisati ontičkom i nihilističkom, a semantička teza redukcionističom, odnosno monističkom. A potom ćemo se pozabaviti krugom koji pronalazimo u njegovom projektu semantičkog zasnivanja ontologije i ispitati da li se ova cirkularnost može interpretirati kao hermeneutički krug.
Sva prava zadržana (c) 2026 Dušan D. Smiljanić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
FEMINISTIČKI ANTIRATNI DISKURS U SRBIJI 1990-IH: ISTORIJSKI PREGLED I GENEALOŠKA INTERPRETACIJA
Ovaj prilog prati nastanak i oblikovanje feminističkog antiratnog de­lovanja u Srbiji tokom 1990-ih godina, u vreme obeleženo ratom, na­cionalizmom i raspadom društvenih institucija. Polazeći od položaja žena u kasnom socijalizmu i postsocijalističkoj transformaciji, rad osvetljava kako su feminističke inicijative, od uličnih protesta i SOS linija do časopisa i rodnih studija, stvarale alternativni prostor javnosti u kojem su rat, nasilje i odgovornost mogli biti drugačije imenovani. Sagledan iz genealoške perspektive, ovaj proces pokazuje da femini­stički pacifizam nije bio unapred data moralna pozicija, već oblik po­litičkog delovanja koji je nastajao u napetosti s dominantnim režimima istine o naciji, telu i žrtvi, otvarajući prostor za nove oblike svedočenja i političkog subjektiviteta.
Sva prava zadržana (c) 2026 Nevena Rudinac, Miloš Todorović https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
IZMEĐU SCILE I HARIBDE: CIVILNO DRUŠTVO U SRBIJI PROTIV POLITIČKOG AUTORITARIZMA I EKONOMSKOG NEOLIBERALIZMA
Temu rada čini društveno-politička kriza u Srbiji koja je usledila nakon pada novosadske nadstrešnice 1. novembra 2024. Rad je istorijsko-te­orijskog karaktera i ima višestruku svrhu. U prvom delu razmatramo strukturalne faktore koji su generisali akutnu krizu u Srbiji, pri čemu se povlače određene paralele sa raspadom Jugoslavije. Cilj nam je da pokažemo kako se u osnovi današnje krize u Srbiji nalaze isti faktori koji su uzrokovali raspad jugoslovenske federacije. Drugi deo rada je posvećen analizi studentsko-građanskih protesta, a namera nam je da pokažemo kako ova pojava predstavlja klasičan slučaj borbe civilnog društva protiv represivne države. Smatramo da protestni pokret nije nastao isključivo kao reakcija na politički autoritarizam, već i kao neposredan odgovor društva na razorne posledice neoliberalne eko­nomske politike koja se u Srbiji primenjuje gotovo tri decenije. Stoga, tekuću eskalaciju tenzija posmatramo u polanjijevskom duhu, kao pokušaj samozaštite društva protiv ekscesa slobodnog tržišta. U tre­ćem delu se bavimo odgovorom državnog aparata na socijalnu pobu­nu predvođenu studentima. Nekoliko mogućih političkih trajektorija u doglednoj budućnosti predočeno je u zaključnom delu rada.
Sva prava zadržana (c) 2026 Marko Bala https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
RAK KAO PROZOR U DALEKU EVOLUCIONU PROŠLOST: O knjizi Eve Kamerer, Svirepi suparnik: filozofija raka, Beograd, Fedon, 2024.
Sva prava zadržana (c) 2025 Adam Lj. Nedeljković https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
STAVITI LUDILO U ZAGRADU: O knjizi Morisa Blanšoa, Korak (ne) na onu stranu (prevod Maja Bajić i Nemanja Mitrović), Novi Sad, Akademska knjiga, 2022.
Sva prava zadržana (c) 2025 Nikola Mikić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
Sva prava zadržana (c) 2025 Majkl Baravoj https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
Sva prava zadržana (c) 2025 Jelena Pešić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
STRATEGIJE PROGRESIVNIH AKTERA PROTIV ANTIRODNIH POKRETA
Sva prava zadržana (c) 2025 Andrea Peto https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
POZICIONIRANJE SUBJEKTA U INTERAKTIVNOJ UMETNOSTI: PSIHOANALITIČKO ČITANJE INSTALACIJE OVO JE DŽUNGLA
U ovom radu analizira se način na koji interaktivna umetnička instalacija Ovo je džungla autorki Izobel Nouls (Isobel Knowels) i Van Saur vajn (Van Sowerwine) pozicionira subjekat u kontekstu susreta sa nasiljem, koristeći teorijski okvir psihoanalitičke teorije Žaka Lakana (Jacques Lacan). Instalacija je osmišljena tako da fizički i emocionalno angažuje učesnike, omogućavajući im da na iskustvenom nivou preispitaju vlastitu poziciju u odnosu na druge – kao potencijalne žrtve, posmatrače ili aktere nasilja. Kroz analizu jezika, tela i prostora interaktivnosti, rad istražuje kako subjekt biva formiran i pozicioniran unutar simboličkog poretka, ali i kako se aktivira kao reaktivno biće koje kroz telesni odgovor artikuliše ono što ostaje izvan jezika – ne izrecivo i traumatsko. Polazeći od Lakanove koncepcije subjekta kao efekta jezika i simboličke kastracije, rad se takođe oslanja na feministička čitanja psihoanalize Julije Kristeve (Julia Kristeva) i Džudit Batler (Judith Butler), kao i na teorije afekta i telesne subjektivnosti Brajana Masumija (Brian Massumi) i Sare Ahmed (Sara Ahmed). U ovom okviru, instalacija Ovo je džungla tumači se kao prostor afektivnog mapiranja pozicija nasilja, u kojem se granice između subjekta i objekta brišu, a identifikacije sa pozicijama „žrtve” ili „nasilnika” bivaju destabilizovane. Poseban akcenat stavlja se na ulogu jezika kao diferencijalnog sistema koji oblikuje nesvesne obrasce identifikacije, ali i na potencijal umetnosti da otvori prostore za izmeštanje iz zadatih diskurzivnih pozicija koje određuje simbolički poredak. Instalacija time ne funkcioniše samo kao estetski događaj, već i kao eksperimentalna forma koja testira granice subjekta, jezika i tela u kontekstu savremenih reprezentacija traume i međuljudskog nasilja.
Sva prava zadržana (c) 2025 Tamara D. Bradić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
Rad ispituje metodološke i geografske granice pisanja „globalne istorije” feminizma, sa posebnom pažnjom na isključenje Istočne Evrope i analizu poljskog feminizma. Koristeći okvir višestrukih talasa (Nowak 2011) i koncepte dekolonijalne istoriografije (Freedman 2002; Mohanty 2003; Walters 2005), pokazuje se da dominantni zapadnocentrični narativi marginalizuju sedam jedinstvenih poljskih talasa – od inicijalnih intelektualnih krugova Narcize Žmihovske (Narciza Żmihovska) do savremenih grassroots i institucionalnih pokreta. Istraživanje otkriva kako su jezičke barijere, institucionalno prećutkivanje i elitistički „latte-feminizam” doprineli unutrašnjoj i spoljašnjoj nevidljivosti poljskih aktivistkinja. Nedostatak arhivske građe i fragmentarno akademsko sećanje dodatno prelama kontinuitet feminističke genealogije, dok patrijarhalni narativi patriotizma diskreditaciju ženske agende predstavljaju kao „stranu” ili „elitnu”. Zaključak ističe neophodnost pluralnih epistemologija i lokalizacije feminističkog diskursa, kako bi se globalne studije feminizma obogatile iskustvima regiona van tradicionalnih centara moći i omogućilo sveobuhvatno razumevanje borbe za rodnu ravnopravnost.
Sva prava zadržana (c) 2025 Katarzyna Ewa Stojčić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
O TEMELJNOJ ODGOVORNOSTI PUBLIKE – NA PRIMJERIMA IZ IZVEDBENIH UMJETNOSTI
U članku predlažem pristup raspravi o odgovornosti u umjetnosti koji u središte pozornosti stavlja, u dosadašnjim raspravama često zanemarenu, odgovornost publike. Temeljna odgovornost publike, u ovom kontekstu, obuhvaća odgovornost prema umjetničkom djelu, prema samima sebi te prema društvu u kojem živimo. Polazeći od pretpostavke da uloga publike nije pasivna, već aktivna, analiziram nekoliko primjera iz suvremenih izvedbenih umjetnosti kako bih pokazala složenost njezina djelovanja: od situacija u kojima je publika svedena na promatrača, do onih koje zahtijevaju izravno sudjelovanje u izvedbi. Takav pristup omogućuje istodobno sagledavanje različitih elemenata odgovornosti koji se javljaju u participiranju u svijetu umjetnosti, od estetskih, epistemoloških i moralnih do onih društvenih. Analiza primjera pokazuje važnost razumijevanja publike kao aktivnog, savjesnog i odgovornog aktera u svijetu umjetnosti.
Sva prava zadržana (c) 2025 Milica Czerny Urban https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
FILOZOFSKO OBRAZOVANJE I MENTALNO ZDRAVLJE: PARADOKSALNI ZAHTEVI I RADIKALNO MIŠLJENJE
Tekst predstavlja radikalnu kritiku savremenog obrazovnog sistema kroz teorijski okvir Altiserove teorije ideoloških aparata, Gramšijeve hegemonije i Lakanove psihoanalize. Polazim od teze da školski aparat, kao dominantni državni ideološki aparat u kapitalizmu, oblikuje subjekte prilagođene reprodukciji postojećih klasnih i ideoloških odnosa, pri čemu se i nastava filozofije uključuje u taj proces, umesto da ga razotkriva. Interpelacija funkcioniše kroz paradoksalne zahteve (npr. empatija u takmičarskom kontekstu), što vodi ne samo ideološkoj nego i psihološkoj alijenaciji. Mentalno zdravlje sagledavam kao normativni instrument prilagođavanja, a ne kao rezultat autentičnog „rada na sebi”, dok alternativnu liniju mišljenja – psihoanalitičku, antihumanističku i „strukturalističku” – koristim za afirmaciju nesvodive borbe i otpora. Filozofija se ovde postavlja kao potencijalni alat oslobađanja, koji treba da raskine sa ritualizovanom i depolitizovanom praksom, kao i da prepozna učionicu kao političko bojno polje. U tekstu zagovaram transformaciju obrazovanja iz aparata prilagođavanja u prostor kritičke subjektivacije, u kojem učenik postaje akter mišljenja, a nastavnik figura koja treba da omogući simbolički rad. Autentično obrazovanje ne integriše, već subvertira, uspostavljajući mogućnost da subjekt deluje iz pozicije slobode, a ne funkcionalnosti. Izaz iz alijenirane učionice nalazi Ransijer, koji, za razliku od Altisera, ne podvodi obrazovanje samo pod mehanizam interpelacije, nego nastoji da učionicu pretvori u poligon jednakosti i emancipacije.
Sva prava zadržana (c) 2025 Srđan Damnjanović https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
POSLUŠNA BIĆA: O PEDAGOGIJI KAO PRAKSI ETIKE BRIGE
Mnogi autori ističu kako je nužno nanovo osmisliti značenje obrazovanja čovjeka koje je u WEIRD društvima zasnovano na tezi o čovjeku kao homo economicus-u. Neoliberalna obrazovna agenda je nadasve antropocentrične orijentacije, zasnovana na ideji autonomnih individua, koje u procesu obrazovanja primarno razvijaju kompetencije, podižući svoju i konkurentnost nacionalnih ekonomija. Akademski i vaspitni ciljevi pritom se snažno polarizuju, što je naročito vidljivo u zanemarivanju socijalnih, emocionalnih i moralnih vrijednosti u kurikulumima. S tim u vezi, iz savremenih pedagoških teorija se još dalje protjeruju briga i ljubav, kao konstitutivne pedagoške prakse. To se može očitovati u specifičnom bezličnom profesionalnizmu u vaspitno-obrazovnom kontekstu, u ukidanju tjelesnosti i emocionalnosti u učenju i pedagoškim interakcijama te u nebrižnim obrazovnim politikama. Rezultat ovih specifičnih praksi je onto-epistemička nepravda koja prožima sve aspekte bankovno i apersonalno shvaćenih procesa vaspitanja i obrazovanja. Kao svojevrstan kontranarativ, u radu razmatramo pitanje ljubavi i etike brige (brige sa) kao novog demokratskog ideala koji bi mogao revitalizovati i nanovo uspostaviti obrazovanje kao događaj susreta svih sa svima, i sa samima sobom.
Sva prava zadržana (c) 2025 Jovana Marojević https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
Tema ovog rada je pokušaj objašnjenja različitosti Platonovih koncepcija παιδεία u dijalozima Država i Zakoni. Uporedo sa eksplikacijom unekoliko drugačijih puteva obrazovanja u pomenutim dijalozima, u ovom tekstu se istražuje ontološka zasnovanost παιδεία u Platonovoj filozofiji. Braneći hipotezu da je promena koncepcije obrazovanja u razvojnom luku od Države do Zakona podstaknuta razvitkom Platonove ontološke pozicije (od teorije ideja ka teoriji načela), u ovom radu pokušaćemo da odgovorimo na sledeća pitanja: da li παιδεία kao oblikovanje isključivo zavisi od oblikovatelja? Kako razumeti ono što treba da bude oblikovano (obrazovano), odnosno da li osobine (kvaliteti) duše bitno utiču na vrste i načine obrazovanja? Šta podrazumeva obrazovanje najviših obrazovatelja u Platonovoj državi, i da li se to najviše oblikovanje duše može misaono i jezički artikulisati? Pokušaj odgovora na ova pitanja biće pružen ne samo u suočavanju sa pomenutim Platonovim dijalozima, nego u širem kontekstu Platonove filozofije.
Sva prava zadržana (c) 2025 Katarina V. Đurđević https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
SOCIOLOGIJA NA OSNOVU UMETNOSTI. O knjizi Natali Enik Umetnička elita: izvrsnost i posebnost u demokratiji, Beograd: Službeni glasnik, 2023.
Sva prava zadržana (c) 2025 Boris Ilić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
METATEORIJSKA INTEGRACIJA: KA REFLEKSIVNOJ I ANGAŽOVANOJ PSIHOLOGIJI. O knjizi Tomasa Tea Skica teorijske psihologije: kritička razmatranja (prevod Biljana Popović), Beograd: Clio, 2022.
Sva prava zadržana (c) 2025 Ognjen Janić https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/
MAKIJAVELI I RAĐANJE „POLITIČKOG PROGRAMA“ U MODERNOM SMISLU
Sva prava zadržana (c) 2025 Žerom Rudije https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/